Ein braint ni, Cornel Gymraeg, CaernarfonArlein, yw cael cyflwyno un o arlunwyr mwyaf poblogaidd ein tref. Magwyd Tom Griffith yn Stryd John Llwyd, un o hen strydoedd tref Caernarfon  a enwyd ar ôl y pensaer o Twtil, John Lloyd, a fu’n gyfrifol am godi nifer o adeiladau adnabyddus, megis Capel Ebenezer, Y Farchnad yn Stryd y Plas a’r hen waith Nwy ar ffordd Santes Helen.

Cymerodd Tom at arlunio yn hogyn ifanc iawn ac mae ganddo gof o fynd yn rheolaidd i siop Rathbone Jones yn Stryd y Llyn i brynu papur arlunio arbennig am un geiniog y dudalen. Pan oedd yn naw oed bu raid iddo dreulio peth amser yn Ysbyty Eryri, Caernarfon, yn gwella ar ôl triniaeth lawfeddygol. Sylweddolodd rhai, bryd hynny, bod ganddo ddawn neilltuol i dynnu lluniau, a rhoddodd staff Eryri ynghyd â’r Dr. Hilton Parry, anrheg iddo yn cynnwys tabledi dyfrlliw. Yna dechreuodd dynnu lluniau o rai o’r cleifion, a hyd yn oed un llun o Dr. Hilton Parry ar ymweliad â’r Ysbyty.

Yn yr Ysgol Rad ac Ysgol Segontium hefyd, daeth ei ddawn i amlygrwydd a rhoddwyd cefnogaeth iddo gan ei athrawon. Yn 1944 ac yntau yn ddim ond 17 oed, ymunodd â’r Llynges a threuliodd bedair blynedd yn y Dwyrain Pell. Gwnaeth ffrindiau â theulu o dras  Cymreig yn Hong Kong, a chyda hwy y treulioddllawer o’i wyliau o’r Llynges

.

Aeth y teulu hwn ag ef i’r “New Territory” , lle roedd y golygfeydd yn wahanol, ond gwell oedd ganddo fraslunio’r brodorion, y Tsieineaid  yn eu dillad traddodiadol gyda’u hetiau cwli, merched a phlant yn llafurio wrth ochr y lôn yn torri cerrig ar gyfer y diwydiant adeiladu.

Mae tlodi yn adrodd cyfrolau, yn fwy dynol, yn fwy real ac yn llawn teimlad. Yn anffodus, dim ond un llun sydd ar ôl yn ei feddiant, un o ferch Tsieineaidd gyda’i mam yn llafurio wrth ochr y lôn. Gadawodd y gweddill o’i luniau yn Kai Tak a Hong Kong.

Pan ryddhawyd ef o’r Llynges, aeth ar Gwrs Diploma, 5 mlynedd mewn Arlunio Masnachol a bu hefyd am ddwy flynedd mewn Ysgol Nos yn y Coleg Technegol, Bangor yn astudio o dan Mr. Burgess Sharrocks, arlunydd masnachol enwog yn ei ddydd.

Mae’n wir dweud bod pob darlun yn adrodd stori, ond teimlai Tom bod ffigurau dynol yn gwneud gwahaniaeth dirfawr i waith creadigol. Dechreuodd beintio lluniau o’r hen Gaernarfon dros 30 mlynedd yn ôl, ar argymhelliad ei ddiweddar gyfaill a’r hanesydd lleol, Cledwyn Flynn-Hughes, Cyfrifydd a oedd â’i swyddfa y drws nesaf i westy’r Black Boy. Ei syniad gwreiddiol ef ydoedd, ond gwyddai Tom, ar yr un pryd, bod hyn yn rhywbeth roedd ef hefyd yn awyddus i’w wneud.

Yn ffodus, o safbwynt hanesyddol, mae Tom wedi rhoi rhai o’i atgofion fel plentyn ar gynfas, rhai fel llun o’i rieni yn darparu Coeden Nadolig allan o ddau gylch pren a phapur lliwgar o “Woolworths” . Derbyniwyd y llun hwn i’w arddangos yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelwedd, 1993, ynghyd ag un arall o blant yn chwarae “Gêm Esgid” ar y stryd. Prynwyd yr olaf gan Dr. Alan Armstrong ar gyfer Prifysgol Agored Cymru.

Dyma’r math o ddarluniau sy’n codi hiraeth ac yn boblogaidd gan lawer o deuluoedd a adawodd eu gwlad enedigol a mynd i fyw dramor. Yr hyn a rydd bleser di ben draw i’r arlunydd yw cofio a phaentio rhai llefydd a chymeriadau nad ydynt yn bod bellach. Gwerthfawroga, hefyd, y gefnogaeth a gafodd gan ei deulu ar hyd y blynyddoedd ac yn arbennig felly gefnogaeth ei wraig Odette, sy’n hanu o’r Swistir, ac mae’n cydnabod hynny trwy ddefnyddio 3 llythyren ei henw morwynol ENZ a’u hychwanegu at ddwy lythyren gyntaf ei gyfenw GR i ffurfio’r enw GRENZ a dyma’r enw a ddefnyddia i arwyddo ei ddarluniau.

Mae’r gair GRENZ yn ein hatgoffa o’r gair Almaeneg am Y FFÎN – DIE GRENZE. Tybed nad oes arwyddocâd  yn ei ddewis o enw? Onid mynd â ni’n ôl dros Y FFÎN i’r gorffennol yw’r hyn sy’n gwneud ei ddarluniau mor boblogaidd?

Gyda’r Nadolig yn nesau a hithau’n adeg chwilio am anrhegion, yn sicr bydd llawer ohonoch yn awyddus i wybod mwy am ddarluniau hanesyddol o Gaernarfon gan yr arlunydd Tom Griffith – Grenz.

Y Maes - Marchnad Anifeiliaid - c.1870

Arddurno ar gyfer y Nadolig  - c.1930'au

Y Seiont yn Noc Fictoria - c.1980

Stryd John Llwyd - c.1930'au

Llongau hwylio yn y Cei Llechi - c.1820'au(Gorffenwyd 1821)

Tan y Bont ar ddechrau'r 19, ganrif

Doc Fictoria - Agorwyd 1870

Ysgol Rad - Diwrnod Pasio'r "Scholarship"

Twll yn y Wal c.1860'au

CERFLUNYDD O FRO’R CHWARELI

Y tro diwethaf, trafod arlunydd o’r dre y buom a’r tro hwn daliwn at yr un thema o roi sylw dyladwy i berson lleol a fu’n amlwg ym maes y Celfyddydau Gweledol. Brodor o Nantlle yw Thomas Alun Williams, a aned yno yn y flwyddyn 1915.

Addysgwyd ef yn Ysgol y Pentref ac yna yn Ysgol Ganolraddol, Penygroes, lle bu’n llwyddiannus yn yr arholiadau sy’n cyfatebu i rai’r TGAU heddiw, ond yn y flwyddyn 1931, tasg anodd oedd cael gwaith yn y dyffryn ac roedd prentisiaeth neu gwrs mewn coleg allan o’r cwestiwn. Cyfnod y dirwasgiad ydoedd ac yn ystod y blynyddoedd anodd rheini ac yntau yn ddi-waith, penderfynodd Alun ganlyn ymlaen gyda’i hobi, sef cerfio. Ar y cychwyn, yr unig arf oedd ganddo oedd cyllell boced a defnyddiai hi yn gelfydd iawn i greu cerfluniau hardd allan o ddarnau o bren.

Ar ôl cyfnod hir allan o waith, ac yntau bellach yn 21 oed, llwyddodd i gael ei gyflogi’n labrwr yn Chwarel Penyrorsedd am 8 swllt yn y dydd. Diau mai yno y byddai wedi  aros am flynyddoedd lawer, onibai am y ffaith i’r Ail Ryfel Byd dorri allan yn 1939. Yn fuan wedyn cofrestrodd i ymuno a’r Llu Awyr, lle hyfforddwyd ef i yrru cerbydau trwm.. Treuliodd ddwy flynedd yn yr Deyrnas Unedig a phedair yn y Dwyran Pell. Roedd y llong a’i cludai ar y ffordd i Singapore pan glywyd y newydd  fod y dalaith Brydeinig honno wedi disgyn i’r gelyn, ac aeth y llong yn ei blaen i’r India.

Rhoes diwedd y rhyfel gyfle newydd ac annisgwyl i Alun. Roedd prinder athrawon ac amryw o gyn awyrenwyr, llongwyr a milwyr yn dewis mynd ar gwrs hyfforddiant i’w haddasu ar gyfer gyrfa ym myd addysg. I Goleg Peterborough, am gwrs 13 mis yr aeth Alun, ac oddi yno i Shoreditch yn Llundain fel Athro Gwaith Metal, cyn symud i ysgol yn Birmingham, lle bu am 8 mlynedd. Ond, Cymro i’r carn yw Alun, ac ar ôl treulio cyfnod hir oddi cartref, roedd yn benderfynol o gael dychwelyd i Gymru a bu’n ffodus i sicrhau swydd yn Ysgol Mostyn, Llandudno, ac yna yn Ysgol John Bright yn yr un dref.

Oddi yno yr ymddeolodd yn y flwyddyn 1977.

Bu’r hyfforddiant a gafodd yn y Coleg ac mewn Ysgol Nos yn Birmingham o fudd i Alun i allu troi ei law gelfydd at greu darnau cywrain mewn metalau fel arian a chopr. Dysgodd hefyd, grefft  y Gof Arian gan ei alluogi i lunio gemau gwerthfawr ac enillodd wobrwyon lawer mewn cystadlaethau o bwys gan gynnwys sawl un yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Enillodd y “Messengers Award” yn Birmingham am Bowlen Rosynnau a dyma restr o’i orchestion ym Mhrifwyl ein Gwlad: Cerflun mewn pren o Ddefod y Cadeirio, Eisteddfod Dinbych, 1939;  Cawg Gopr yn Llanrwst, 1951; Blwch Sigarennau yn Rhyl, 1953 a  Chawg Powdr i ferched yn Ystrad Gynlais yn 1954.

Ond, na feddylied neb mai ar gyfer cystadlaethau yn unig y bu Alun yn creu. Mae ganddo feddwl uchel iawn o rai enwogion ei ardal enedigol, Dyffryn Nantlle, a theimla na wnaed digon i’w coffáu wedi eu hymadawiad â’r fuchedd hon. Allan o ben gwely pren cerfiodd deyrnged parhaol i’r cantorion, y Brodyr Francis a’u cyfeilydd, Bob Owen. Cerflun arall

a wnaeth yw un  i goffau y diweddar Ddr. T. Gwilym Pritchard, Penygroes. Meddyg Teulu a roes flynyddoedd lawer o wasanaeth clodwiw i drigolion Dyffryn Nantlle,

Mae Thomas Alun Williams, yr athro, bellach wedi ymddeol ers 28 o flynyddoedd, ond ni fu unwaith yn segur. Daliodd ymlaen gyda’i gerflunio a phenderfynodd gymryd i fyny arlunio yn ogystal ac mae ganddo ddarluniau gwych o wahanol olygfeydd o’r Dyffryn yn addurno muriau ei gartref. Yn ddiweddarach dechreuodd ysgrifennu ei Hunangofiant yn blentyn ac yn llanc ifanc yn Nantlle a chafodd ei lyfr cyntaf dderbyniad da yn y fro. Ac yn awr mae yn disgwyl ei ail gyfrol o’r wasg, sy’n ymdrin â’i gyfnod yn y Llu Awyr a’i brofiadau fel athro wedi hynny ac yn sicr bydd amryw lawer yn edrych ymlaen at fodio’r tudalennau.

Dyn wedi byw bywyd llawn ac yn dal i wneud hynny ydyw. Cyrhaeddodd  ei 90 oed yn ddiweddar ac mae yn esiampl i bawb ohonom ar sut i wynebu ymddeoliad a’i fwynhau.

Mae y bardd Saesneg, Browning, yn ein hatgoffa mai “Byw yr ydym mewn gweithredoedd, nid mewn blynyddoedd ac y dylem gyfri amser mewn curiadau calon yn hytrach nag mewn ffigurau ar ddeial”.

T. Meirion Hughes