GAIR GAN OLYGYDD Y GORNEL GYMRAEG.

Pleser o’r mwyaf gennyf yw estyn croeso i’r newydd ddyfodiad, sef gwefan Y Felinheli i’r Gornel Gymraeg a dymunaf bob llwyddiant i’m hen gyfaill, Len Williams, sydd i olygu’r wefan. Gwn y medrwn gydweithio gyda’n gilydd i roi sylw dyladwy i’r iaith Gymraeg ar y cyfrwng hwn.

Gwefan Felinheli

Gofynnais yn ddiweddar i Mr. Vernon Pierce, Clerc, Tref Frenhinol Caernarfon, a brodor o’r Felinheli am gyfraniad ar gyfer lansio’r wefan newydd a braint yw cael ei gynnwys ar Y Gornel Gymraeg. Bu’r enw Penscoins yn cael ei drafod gan lawer yn y Felinheli a gwn fod Mr W. O. Jones, un o haneswyr Y Felinheli wedi rhoi esboniad ar yr enw yn ddiweddar a bwriadaf gynnwys ei gred ef ar wefan yn nes ymlaen, ond dyma sydd gan Mr. Vernon Pierce i’w ddweud:

YSTYR ENW Mai 31 2006

Y tro diwethaf bu Mr. Vernon Pierce yn trafod yr enw PENSCOINS gan roi inni un dehongliad o’r ystyr, a’r tro hwn cawn ddehongliad arall gan yr hanesydd lleol Mr. W.O. Jones. Rhan o ddarlith yw’r isod, o eiddo Mr. Jones, a draddododd yn ddiweddar i Gymdeithas Hanes Y Felinheli:

Dros y blynyddoedd gofynnwyd llawer o gwestiynau am ystyr yr enw PENSCOINS, sydd uwchlaw pentref  Y Felinheli. Roedd yna fferm o’r enw Penscoins a stryd o fythynnod – Bythynnod Penscoins – yn ogystal. Yma hefyd oedd pen y daith i’r trên oedd yn cario llechi o Chwarel Dinorwig (Llanberis) a chyfeirid at Penscoins fel cyffordd, oherwydd oddi yno oedd y wagenni llawn llechi yn cael eu trosglwyddo a’i gollwng i lawr y llethr (Incline) i’r harbwr yn Y Felinheli. Ond, er holl bwysigrwydd Penscoins nid oedd neb yn gallu egluro ystyr yr enw.

Beth amser yn ôl roedd rhaglen ar Radio Cymru yn olrhain ystyr enwau llefydd, ond er i rywun ofyn am ystyr Penscoins, ni chafwyd goleuni ar y mater. Yn dilyn hynny, cofiaf imi ddarllen llyfr gan J.C. Boyd, a oedd yn arbenigwr ar chwareli ledled Prydain ac yn ei drydedd gyfrol mae’n canolbwyntio ei sylwadau ar Chwarel Dinorwig, gyda’i rheilffordd o’r chwarel i lawr at Penscoins, ac ymlaen i Harbwr Y Felinheli.

Dywed J.C. Boyd iddo amau cywirdeb yr enw ac mai gair llygredig oedd Penscoins . Awgrymodd mai PEN YSGOI a ddylai fod,  sef cyfeiriad at y rheilffordd yn osgoi pentrefi Penllyn, Pontrhythallt a Bethel ac yn cyrraedd pen y daith yn y fan a elwir yn PEN YSGOI.

Tybed a fydd dadansoddiad J.C. Boyd o’r enw hwn yn cael ei dderbyn fel yr enw gwreiddiol, cywir, ar y fan yma?

W.O. JONES.

Boed i Mr. Jones dderbyn diolch golygydd y Gornel Gymraeg am ei gyfraniad diddorol yntau a da fyddai gennym gyhoeddi unrhyw sylw gan eraill o drigolion Y Felinheli sydd â barn am yr enw hwn.

T Meirion Hughes.

Penscoins 12 Mai 2006

Tybiwyd mai PEN OSGOI oedd yr enw gwreiddiol iPenscoins. Roedd yr hen ffordd ar hyd arfordir Y Fenai yn troelli i fyny ac i lawr yn union fel y mae hen lonydd gwledig wedi bod ers canrifoedd.

Gyda’r tyfiant yn y boblogaeth, porthmyn yn gyrru anifeiliaid trwodd a chynnydd masnachol, roedd y lonydd yn prysuro. Agorwyd lon bost newydd ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif o Fangor i Gaernarfon gyda Thollborth ger Eglwys y Santes Fair ar ffordd Caernarfon. Roedd wedi ei lleoli ar y gongl gyferbyn â’r allt i fyny o Glan y Môr i ddal y drafnidiaeth o anifeiliaid  o Fôn a oedd wedi croesi  o Foel y Don.

Roedd yr hen lon yn troelli o Lon Brynffynnon a heibio Tafarn y Grisiau ac ymlaen i Gaernarfon, ond nid oedd yn addas o bell ffordd i geffyl a throl, nac ychwaith i yrru anifeiliaid arni.

Rhaid oedd talu, wrth gwrs, i fynd ag anifeiliaid trwy’r Dollborth ar hyd y lon bost ac nid oedd hyn yn dderbyniol gan y werin dlawd na’r sipsiwn. Doedd dim rhwystr arnynt i barhau i ddefnyddio’r hen ffyrdd ar eu teithiau heibio a’r dewis oedd i fynd dros y Pen Osgoi a heibio Boncen Sipsiwn ger Pant yr Afallen ac i lawr Lon Llwyn. Fel plant roeddem yn cael ein rhybuddio i gadw’n glir o Boncan Sipsiwn ac yn enwedig “Llyn Boddi Babis” gyfagos.

Wrth edrych yn ôl, fel plant, roeddem yn crwydro’n rhydd hyd gyrion y pentref, ac mae’n amlwg fod ein rhieni’n ofni amdanom, yn enwedig o ddwr y llyn bach diarffordd ble roeddem  yn mynd i gasglu penbyliaid. Tybed, hefyd, bod rhyw ofergoeledd yn parhau am y lle roedd y sipsiwn yn cipio plant bach i ffwrdd.

Vernon Pierce.

Diolch yn fawr i Mr. Pierce am ddechrau trafodaeth a byddwn yn falch o gael sylwadau gan eraill o bobl Y Felinheli. Y tro nesaf, fodd bynnag, rhown ofod i sylwadau Mr. W.O. Jones.

T Meirion Hughes