UN NOS OLA LEUAD  Passiant 2008

Y flwyddyn hon eto ac ar ôl llwyfannu degpasiant ar ugain o wir safon ers 1977, a thrwy hynny roi boddhad mawr i gynulleidfaon o bob rhan o Ogledd Cymru, cawsom unwaith eto, berfformiadau caboledig gan Gymdeithas y Gronyn Gwenith yn Theatr Seilo, ar y nosweithiau Mawrth 11eg hyd at  Sadwrn y 15fed or mis. Roedd y theatr yn llawn i bob perfformiad a rhai yn dod o bell ac agos i’r wledd flynyddol hon, llawer ohonynt yn dychwelyd flwyddyn ar ôl blwyddyn sydd yn dweud cymaint am boblogrwydd “Wythnos y Pasiant”.

Disgynnodd y gwaith o addasu nofel enwog Caradog Pritchard, “Un Nos Ola Leuad” ar gyfer y llwyfan  ar ysgwyddau’r Parch. Harri Parri, llenor medrus y mae ein dyled ni, drigolion tref Caernarfon, yn fawr iddo. Ef yn bennaf a fu’n gyfrifol am ail ennyn diddordeb pobl y dref a’r cylch mewn actio a hynny trwy lwyfannu’n flynyddol basiant yn seiliedig ar hanes Cymru a’i llenyddiaeth. Dilyn yn ôl troed cewri fel Gwynfor gynt yn yr hen Bafiliwn sy’n awr yn perthyn i hanes ers 1962. Pwy ond efe a allai wneud y gwaith pwysig hwn o ddarparu arlwy ar gyfer ei gynulleidfa gan roi sylw dyladwy i’r difri a’r digri.

Nofel drist, ar y cyfan, yw nofel Caradog Pritchard sy’n ymwneud a’i brofiad ei hun yn blentyn, gyda’i dad yn cael ei ladd yn y chwarel a’i fam yn methu’n llwyr â dod dros ei phrofedigaeth ac yn y diwedd yn colli pob rheswm. Felly hefyd gyda digwyddiadau eraill yn ystod ei blentyndod megis colli un o’i ffrindiau bach i’r dicáu ac un arall yn gadael y pentre’n ifanc gyda’i dad i fynd i’r Sowth i weithio’n y pyllau glo am ragor o arian. Golygfeydd fydd yn aros yn y cof hefyd yw’r rhai yn ymdrin â chyfnod Y Rhyfel Mawr, gyda hanner cant o filwyr o’r ardal yn cael eu lladd yn y gyflafan. Roedd y gynulleidfa  yn yr eglwys ar Sul y Pasg a’r dorf wrth ddadrchuddio’r Gofgolofn yn 1919 yn brawf o drylwyrder y cynhyrchu a’r prif gymeriadau yn gredadwy.

Ar y llaw arall, mae digon o hiwmor iach yn y nofel ac yn cael ei adlewyrchu’n feistrolgar yn y cynhyrchiad. Gres Ifas yn cymryd oes i draddodi stori ac yn ail adrodd ei hun sawl gwaith cyn dod at y “punch line”,  y sgyrsiau rhwng y pedwar bachgen a oedd yn esiampl perffaith o ddiniweidrwydd plant ac yn tynnu gwen, sefyllfaoedd a greuwyd gan y llongwr ffraeth y tybid iddo fod wedi “llyngcu’r angor” a threulio gweddil ei oes gyda’i wraig ac yn olaf, yr ornest baffio tu ôl i’r Blw Bel gyda’r anfuddugol yn cael ei gludo oddi yno mewn berfa.

Ond yn ychwanegol at hyn i gyd yw’r canu a glywid yn ysbeidiol trwy’r cynhyrchiad. Lleisiau ifanc a rhai hyn yn swyno’r gynulleidfa o’r dechrau i’r diwedd a chyda’r Côr o’r De yn dod i Fethesda ar adeg streic yn y pyllau glo i geisio codi arian. Roedd hyn yn ychwanegu’n fawr at y mwynhad gan roi cyfle i’r gynulleidfa ymuno yn ysbryd y gweithgaredd ar y llwyfan. Rhaid cofio, wrth gwrs, mai gwaith tîm yw llwyfannu menter mor fawr â phasiant ac er sicrhau llwyddiant mae’n bwysig fod pawb yn chwarae’i ran hyd eithaf ei allu, waeth pa mor fychan neu fawr yw’r rhan hwnnw. Credaf felly bod y cydweithredu a fu rhwng y scriptiwr, y cyhyrchwyr, yr actorion a’r rhai fu’n ddiwyd y tu ôl i’r llenni wedi dwyn ffrwyth ar ei ganfed ac y maent oll i’w llongyfarch yn fawr iawn.

Cyn terfynu’r gwerthfawrogiad hwn teimlaf y dylwn dalu teyrnged i ddau brif gymeriad y pasiant a hynny heb dynnu dim oddi wrth gyfraniadau gweddill y cast. Roedd y cyfan yn troi o’u cwmpas nhw a’r ddau fel petaent yn sylweddoli’r cyfrifldeb a osodwyd arnynt ac yn rhoi o’u gorau. Roedd y sawl a gymerodd ran y bachgen, er mor ifanc ydyw, yn ymddwyn fel un yn hen gynefin â bod ar lwyfan ac yn sylweddoli mai y gamp ydyw ymddangos yn naturiol yn hytrach na bod yn naturiol ac nid oes raid i neb fod yn feirniad i allu rhagweld bod dyfodol disglair o’i flaen ym myd actio. Ei fam wedyn yn ein hargyhoeddi o’r cychwyn cyntaf mai gweddw ifanc ydoedd wedi ei hamddifadu o’i gwr trwy ddamwain angheuol yn y chwarel ac er ymdrechu’n lew i gadw’r cartref i fynd a chodi ei mab bychan, yr hiraeth yn ei llethu ac yn y diwedd yn ei gyrru i golli ei rheswm.Y demptasiwn i’r rhai sy’n cymryd rhan person gorffwyll yw gor-actio, ond ni chafwyd hynny ganddi hi. Roedd ei pherfformiad yn gynnil a’r chwerthiniad hwnnw ar ganol canu emyn yn effeithiol dros ben.

Rwyn diweddu gan ddyfynu rhan o’r hyn oedd gan y sgriptiwr Harri Parri i’w ddweud yn y rhaglen eleni : 

“Heb swnio’n rhyfygus, sawl cwmni amatur arall sy’n medru llenwi mil o seddau mewn wythnos a chadw cynulleidfa am ddeng mlynedd ar hugain? Dyna fo, eleni bydd y gwynt yn troi i’n herbyn, a ninnau’n falch o gael cau’r llenni am yr olaf dro.”

Gwn sut y byddai y diweddar Ryan Davies, un o actorion mwyaf Cymru yn ei ddydd, yn ei ateb “Nefar in Iwrop gwd boi”.

                                                                                                                 T Meirion Hughes

Pwy y gwr piau goron – ei henwlad

Wedi anlwc greulon?

A phwy o Fynwy i Fôn

Yw’r dewra’ o’i hawduron?

Fel sy’n wybyddus bellach, cafodd yr awdur driniaeth law feddygol lwyddiannus mewn ysbyty ym Manceinion yn ddiweddar ac afraid dweud y bydd pobl tref Caernarfon a llawer trwy Gymru gyfan yn dymuno adferiad llwyr a buan iddo.

Y PASIANT ELENI GAN HARRI PARRI - Ebrill 2006